شبها وقتی خیابانها هنوز بیدارند و صدای شعارها، همخوانیها و رفتوآمد مردم در شهر جریان دارد، کودکان هم در میان جمعیت دیده میشوند؛ کودکانی که گاهی پرچمی در دست دارند، گاهی روی دوش پدر و مادر نشستهاند و گاهی فقط با کنجکاوی به اتفاقات اطرافشان نگاه میکنند.
حضور کودکان در تجمعات شبانه این روزها به یکی از بحثبرانگیزترین موضوعات اجتماعی تبدیل شده است. در روزهایی که سایه جنگ، اخبار نگرانکننده و فضای امنیتی بر زندگی روزمره مردم سنگینی میکند، کودکان نیز مانند بزرگترها تحت تأثیر این شرایط قرار گرفتهاند و حالا پرسش اصلی این است که حضور آنها در این اجتماعات چه پیامدهایی برای روح و روانشان خواهد داشت؟
جنگ و تأثیر آن بر روح و روان کودکان
لیلا طبسی، پژوهشگر حوزه کودک و نوجوان با بیان اینکه شرایط هر جامعه از اوضاع سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی نشأت میگیرد و بر زندگی مردم و درنتیجه زندگی کودکان نیز تأثیرگذار است، به خبرنگار ما میگوید: جنگ عامل مهمی است که جوامع را تحت تأثیر خود قرار میدهد و کودکان را نمیتوان تافتهای جدابافته از جامعه دانست. حتی در بهترین شرایط اگر کودکان مستقیم درگیر جنگ نباشند، از پیامدهای آن، اخبار و تأثیراتش بر روح و روان آن ها نباید غافل بود. واضح است کودکان دلیل مجازی شدن کلاسهای خود را میدانند، اخبار را کم و بیش از دوست و آشنا میشنوند، نگرانیهای خانواده را حس میکنند و اجتماعات مردم با پرچمهای در دستشان را میبینند. در بسیاری از شهرها و روستاهای ایران مردم به صورت مستقیم با جنگ دست و پنجه نرم کردهاند.این فعال فرهنگی میافزاید: کودکان از صدای انفجارها ترسیدهاند و با دیدن ویرانیها نگران و خشمگین شدهاند. آنها در این شرایط با احساساتی مانند ترس، اضطراب و خشم درگیر میشوند. در چنین شرایطی نظر بسیاری از روانشناسان این است که باید به احساسات آنها احترام گذاشت و شرایطی را فراهم کرد که نگرانیهایشان را بیان کنند. کودکان نیاز دارند دشمنشناس باشند و از خطرات حمله دشمن آگاه شوند. مانند هر مفهوم دیگری، مفهوم مقاومت کردن در مقابل سختیها و دشمن از کودکی در ذهن افراد شکل میگیرد. کودکان همانگونه که نیاز به آگاه شدن از خطرات اشیا مانند خطرات چاقو، لوازم تیز و... دارند، نیازمند آگاهی از خطرات دشمن نیز هستند. اما چگونگی بیان این موارد با توجه به سن کودکان و شرایطی که دارند، متفاوت است.
همخوانی و شعار؛ راهی برای تخلیه هیجان کودکان
به گفته طبسی، گاهی با یک داستان زیبا، نقاشی یا شعر میتوان مفاهیمی از جنگ و دشمن را برای کودکان بازگو کرد. شرکت در تجمعات این شبها همچنان که اکنون شاهد آن هستیم، اگر همراه با اجبار، سختی و خشونت نباشد، سبب کاهش اضطراب، ترس و خشم کودکان میشود. روحیه حماسی در آنها ارتقا یافته و با شادی و هیجان همراه میشود. همچنین هویت ملی افزایش مییابد و بالا رفتن اعتماد به نفس کودکان را در پی خواهد داشت. حتی با همخوانی و شعار دادن، خشم کودکان و در پی آن، اضطراب و ترس در آنها کاهش یافته و لحظاتی حماسی و هیجانانگیز را تجربه میکنند.
این نویسنده معتقد است: آسیبی که در برخی کودکان ما به چشم میخورد، پاستوریزه بزرگ کردن آنهاست. کودکی که از هرگونه احساس منفی و تجربه عاطفی در حد کودک دور نگه داشته شود و به قول برخی افراد، دنیا را فقط گل و بلبل ببیند، چگونه میتواند در آینده که کمکم وارد محیطهای اجتماعی بزرگتر میشود، جامعهای که بسیاری از چیزها مطابق میل او نیست، خطرات بسیاری در کمین است و در پی آنها احساسهای منفی بسیاری را هم تجربه خواهد کرد، محکم بایستد و ادامه دهد؟ اگرچه برای کودک خردسال یعنی تا هفت سال لازم است جامعه را امن ببیند اما حتی برای آنها شرکت در اجتماعات ملی نه تنها برای این حسشان اشکالی ایجاد نمیکند بلکه بهترین شرایط برای افزایش هویت ملی آنها همراه با حماسه، هیجان و بازی است، چرا که کودک همه چیز را بازی میبیند و از برداشتن پرچم، تکان دادن آن و تکرار کردن اشعار حماسی لذت میبرد. اجتماعات ملی، ازجمله تجمعات این شبها محلی برای آموختن شجاعت، هویت ملی، دشمنشناسی و مقاومت در برابر ظلم است.
تجمعات در چه شرایطی برای کودکان آسیبزا میشود؟
علیرضا شریفی یزدی، روانشناس اجتماعی با اشاره به تأثیر حضور در تجمعات بر کودکان به خبرنگار ما میگوید: شرکت در تجمعات لزوماً منجر به بروز بلوغ زودرس یا افزایش اضطراب در کودکان نمیشود، مشروط بر اینکه شرایط محیطی و زمان استراحت آنها بهدرستی مدیریت شود. اگر شرایط از نظر میزان صدا، نوع رفتارها و فضای کلی تجمع در چارچوب مناسبی قرار داشته باشد، این فضا برای کودکان استرسزا نخواهد بود و اختلالی در روند استراحت آنها ایجاد نمیکند.
کودکان بیش از آنکه از خود صحنهها تأثیر مثبت یا منفی بگیرند، از واکنش بزرگترها اثر میپذیرند. احساساتی مانند اضطراب، خشم، شادی، تأیید یا تکذیب که از سوی والدین و اطرافیان بروز داده میشود، نقش مهمی در شکلگیری هیجانات و ویژگیهای رفتاری کودکان دارد. بزرگترها باید بتوانند واکنشها و هیجانات خود را در چنین موقعیتهایی مدیریت کنند تا از بروز مشکلات احتمالی برای کودکان جلوگیری شود.
شریفی یزدی خاطرنشان میکند: اگر در تجمعات شرایطی باشد که روحیه کودکان حفظ شود، این فضا حتی میتواند کارکرد مثبت هم داشته باشد. من در برخی تجمعات دیدهام که امکانات نقاشی برای بچهها فراهم کردهاند، با آنها بازی میکنند و برنامههای نمایشی و تئاتر اجرا میشود. در چنین شرایطی، فضا برای کودک شبیه رفتن به پارک یا یک محیط تفریحی خواهد بود. اما اگر فضای تجمعات همراه با فریاد، داد زدن و صدای بسیار بلند بلندگوها باشد، قطعاً این وضعیت برای کودکان آسیبزاست و من کاملاً با آن مخالف هستم. فضای هیجانی و خشونتآمیز میتواند تأثیرات منفی جدی بر سلامت روان و احساس امنیت کودکان بگذارد.
یادگیری ارزشها از طریق تجربه
احسان حسنپور، دکترای روانشناسی تربیتی نیز معتقد است: کودکی و نوجوانی دورهای حساس در شکلگیری شخصیت هر فرد است. در این سنین، تجربهها بیش از هر آموزش مستقیمی اثر میگذارند. یکی از این تجربههای مهم، حضور در اجتماعاتی است که با هدف حمایت از وطن و تقویت حس همبستگی برگزار میشوند. وقتی این اجتماعات در فضای شبانه و همراه با نظم، امنیت و نشاط شکل میگیرند، میتوانند به بستری مناسب برای رشد روانی و اجتماعی نسل جوان تبدیل شوند.
وی نخستین تأثیر مهم این حضور را ایجاد حس تعلق میداند و میافزاید: کودکان و نوجوانان وقتی در کنار خانواده، دوستان و دیگر افراد جامعه در یک فضای مشترک جمع میشوند، احساس میکنند بخشی از یک جمع بزرگتر هستند. این حس با هم بودن به آنها امنیت روانی میدهد و موجب میشود کمتر احساس تنهایی کنند. در دنیای امروز که بسیاری از نوجوانان با انزوا و فاصلهگرفتن از جمع روبهرو هستند، چنین تجربههایی میتواند بسیار ارزشمند باشد.
از سوی دیگر، این اجتماعات فرصتی برای تخلیه هیجانات است. نوجوانان معمولاً احساسات قوی و گاه متناقضی دارند و اگر نتوانند آنها را بهدرستی بیان کنند، ممکن است دچار فشار روانی شوند. فضای جمعی، بهویژه در شب که حالوهوای خاصی دارد، به آنها اجازه میدهد احساسات خود را در کنار دیگران و به شکلی سالم بروز دهند. این موضوع میتواند به آرامش ذهنی و کاهش استرس کمک کند.
حسنپور ادامه میدهد: نکته مهم دیگر، یادگیری ارزشها از طریق تجربه است. در این اجتماعات، کودکان و نوجوانان میبینند بزرگترها چگونه نسبت به مفاهیمی مانند وطن، همدلی و مسئولیتپذیری رفتار میکنند. این دیدن و تجربهکردن، بسیار تأثیرگذارتر از شنیدن صرف است. آنها بهتدریج یاد میگیرند این مفاهیم فقط در حرف نیستند، بلکه در عمل و رفتار روزمره معنا پیدا میکنند.
همچنین این فضاها به تقویت مهارتهای اجتماعی کمک میکنند. کودکان در این جمعها یاد میگیرند چگونه با دیگران ارتباط برقرار کنند، نظم را رعایت کرده و در کنار دیگران رفتار مناسبی داشته باشند. این مهارتها برای آینده آنها بسیار مهم است، زیرا آنها را برای حضور در جامعهای بزرگتر آماده میکند.
یکی دیگر از اثرات مثبت این اجتماعات، تقویت اعتمادبهنفس است. وقتی کودک یا نوجوان در یک جمع حضور دارد و احساس میکند دیده میشود و بخشی از یک حرکت جمعی است، حس ارزشمندی در او تقویت میشود. این موضوع میتواند در شکلگیری شخصیت مستقل و قوی بسیار مؤثر باشد.وی اضافه میکند: البته باید به این نکته هم توجه داشت که همه این اثرات مثبت زمانی به وجود میآیند که این اجتماعات بهدرستی مدیریت شوند. اگر محیط ناامن باشد یا موجب ترس و اضطراب کودکان شود، نتیجه برعکس خواهد داشت. بنابراین حضور والدین، رعایت اصول ایمنی و توجه به شرایط سنی کودکان بسیار ضروری است.
در کنار این موارد، فضای شبانه خود میتواند جذابیت خاصی برای کودکان و نوجوانان داشته باشد. نورها، جمعیت و حالوهوای متفاوت، این تجربه را برای آنها به یک خاطره ماندگار تبدیل میکند. خاطراتی که در این سنین شکل میگیرند، میتوانند تا سالها در ذهن باقی بمانند و بر نگرش فرد درباره جامعه و وطن تأثیر بگذارند.
این روانشناس همچنین خاطرنشان میکند: اجتماعات شبانه با محوریت وطندوستی، اگر با برنامهریزی درست و نگاه تربیتی برگزار شوند، میتوانند نقش مهمی در رشد روانی، اجتماعی و حتی عاطفی کودکان و نوجوانان داشته باشند. این تجربهها به آنها کمک میکند علاوه بر شناخت بهتر جامعه، احساس تعلق، مسئولیتپذیری و همدلی را در خود تقویت کنند؛ ویژگیهایی که برای ساختن آیندهای بهتر ضروری هستند.
نظر شما